ما توی خانه‌مان یک آکواریوم بزرگ پر از ماهی داریم. ماهی‌های زیبایی به نام "دیسکوس". یکی از تفریح‌های آدم‌های علاقه‌‌مند به نگهداری آکواریوم، نشستن در مقابل آن و نگاه کردن و آرامش گرفتن از این جانوران زیباست. تفریحی که آرامشی خاص را به بیننده منتقل می‌کند. اما من توی این نگاه‌ها و دقت‌ها، به درک تازه‌ای از زندگی و نوع حیات این جانوران رسیده‌ام، که می‌تواند همپوشانی قوی اجتماعی و انسانی‌یی با زندگی انسان‌ها داشته باشد. این ماهی‌ها روزی سه وعده غذا می‌خورند. مخلوطی از دل گوسفند و میگو و ... . خودم به آنها غذا می‌دهم، البته در مواقعی که خانه هستم.
وقتی دقیق‌تر به این موجودات نگاه می‌کنی، یک روزشان شامل این است که پس از چند ساعت تاریکی و کف نشینی و استراحت، با روشن شدن لامپ‌ها بیدار شوند و باقی روز را با کله‌هایی هوا کرده رو به در آکواریوم، منتظر باشند. منتظر که این در باز شود و چند تکه گوشت به داخل انداخته شود. ناگفته نماند که گاهی هم با هم دعوا می‌کنند. و گاهی جفت‌گیری.
زندگی این ماهی‌ها خلاصه می‌شود در ارضای همین خواست‌های فیزیولوژیک و محیطی. غذا، جای زندگی، امنیت و تولید مثل. با دیدن این خواست‌ها، آدم بدجوری به فکر فرو می‌رود. بسیاری از انسان‌ها در سراسر جهان نیز مانند همین ماهی‌ها، در تمام طول زندگی خود دست و پا می‌زنند که تنها این چند خواست فیزیولوژیکی و محیطی را برطرف کنند.

پس تفاوت انسان و حیوان در چیست ؟

معتقدم، هرچند که بی‌رحمانه به نظر می‌آید و شاید به اعتقاد بعضی‌ها غیر انسانی‌ باشد، اما انسان‌هایی که سطح خواسته‌هایشان از این نیازها تجاوز نمی‌کند، به راستی هیچ فرقی با حیوانات ندارند. انسانی که در تمام طول زندگی، مثل ماهی‌های من، از صبح تا شب سرش را برای غذا بالا گرفته، و شب هم بچه تولید می‌کند، چه تفاوتی با حیوان دارد ؟
مگر همه‌ی ما معتقد نیستیم که تفاوت انسان و حیوان در وجود عقل است، پس این عدم به کارگیری این فاکتور اساسی، و یا حداکثر به کارگیری آن برای به دست آوردن نان و خانه و امنیت، چه برتری به انسان نسبت به حیوان می‌دهد؟
انسان در آن لحظه انسان می‌شود که تفکر را وارد زندگی خود ‌کند. یعنی برای بهتر شدن زندگی خود و دیگران، و حتی بشریت و فردای جهان فکر ‌کند. انسان زمانی انسان است که از این ابزار در دسترس برای گره‌گشایی و جلو رفتن استفاده کند.
آیا جز عده‌ای محدود در طول تاریخ بشر، عموم مردم از این ابزار استفاده‌ی لازم را برده‌اند ؟
جهان امروز و تمامی دستاوردهای آن، حاصل تفکر و تلاش عده‌ی معدودی از روشنفکران جهان است، و گرنه مردم عادی جز بازیچه بودن و درجا زدن هیچ‌کاری برای این جهان نکرده‌اند و نمی‌کنند. یک عده انسان متفکر برای خیل انسان‌های بی‌فکر کار می‌کنند و این بار سنگین را به دوش می‌کشند. جهان تنها با تفکر عده‌ی محدودی امروز به اینجا رسیده‌ است. به عقیده‌ی من تفکر  با تحصیلات حاصل نمی‌شود.  تفکر حاصل درست دیدن و دقیق نگاه کردن به جهان پیرامون است، و سپس تجزیه و تحلیل این دیده‌ها و دریافت‌ها، و در آخر نتیجه‌گیری و تلاش برای بهتر شدن خود و به‌سازی جهان. و چه بسیار تحصیل کرده‌هایی که بیشترین شباهت را به ماهی‌های من داشته‌ و دارند.
به نظرم راه نجات جهان از جنگ و بدبختی و فقر و بیماری، هیچ چیزی نیست جز تلاش برای ترغیب و آموزش عموم مردم به فکر کردن. فکر کردن به بلاهایی که بر سرشان می‌آید، فکر کردن به تاریخ و سرنوشت خود، فکر کردن به مشکلات و تلاش برای رفع آن، فکر کردن به حقیقت و دروغ، فکر کردن برای رسیدن به زندگی بهتر. تنها با این کار می‌توان از ماهی بودن فاصله گرفت و انسان شد.
در طول تاریخ، بشر هوشمند کوشیده تا بشر بی‌هوش و در خواب مانده را بیدار کند. تا حد بسیار زیادی هم موفق بوده، اما هنوز تا سرمنزل مقصود فاصله زیاد است. هنوز فاصله‌ی تعداد انسان‌های متفکر و دانا به نسبت انسان‌های معمولی بسیار کم است. انسان روزی به آن شهر آرمانی می‌رسد که خرافه و تقدیرگرایی و سنت و بیماری و فقر و ظلم را با تفکر و شناخت درست کنار بزند و خود برای خود تصمیم هوشمندانه بگیرد. آن وقت ارزش انسان، از ماهی توی آکواریوم من بیشتر می‌شود، چون با فکر کردن انسان شده است.

پویان مقدسی.