مدت‌هاست به این نتیجه رسیده‌ام که تاریخ هر ملت و قومی، تنها و تنها با محصولات هنری تولید شده در هر عصر، به نسل‌های بعد منتقل می‌شود و با هنر است که می‌شود به اعماق اتفاقات تاریخی به وقوع پیوسته، و تأثیر آنها بر روی مردم در یک کشور دست یافت، نه با خواندن کتاب‌های تاریخی صرف. کتاب‌های تاریخ معمولا شرح و گزارش زندگی رهبران و پادشاهان و جنگ‌ها و فراز و فرودهای عمده‌ی دوره‌های گوناگون، بدون نزدیک شدن به تأثیرات اجتماعی این وقایع و اتفاقات هستند که کاربردشان برای محققان تاریخ و علاقه‌مندان خاص تاریخ می‌باشد. اما محصولات هنری برگرفته از هر دوره‌ی تاریخی در هر قوم، آینه‌ای بی‌خش و قدرتمند از حیات اجتماعی یک ملت را نشان می‌دهد. در آثار هنری است که می‌توان به روانکاوی پرداخت، به بررسی تأثیر یک واقعه‌ی تاریخی در میان مردم، به بازخورد یک ملت به یک تغییر، یا جنگ، یا قحطی یا اخلاق‌های جاری در یک جامعه.
این هنرمند ارزشمند و باهوش است که با الهام و تکیه بر اتفاقات تاریخی کشور خود و حال و هوای جاری در آن، اثری زیبا و جذاب و ستودنی را در برابر دیدگان خیل مردم قرار می‌دهد، و مردم با دیدن این اثر که دارای حساسیت‌ها و ظرافت‌های خاص و هدایت شده‌ و هنرمندانه است به راحتی و با درک قوی‌تر، از تاریخ اطلاع پیدا می‌کنند.
به نظر من هیچ تاریخ‌نویسی نمی‌تواند نظام حاکم و شرایط تاریخی روسیه در اوایل قرن بیستم را مانند چخوف تصویر کند. هیچ تاریخ‌نگاری نمی‌تواند جنگ ارتش روسیه و ناپلئون را مانند تولستوی در جنگ و صلح به تصویر بکشد. هیچ تاریخ نویسی نمی‌تواند فاجعه‌ی هولوکاست را آن‌طور که در فیلم فهرست شیندلر نشان داده شد منتقل کند. هیچ تاریخ‌نویسی نمی‌تواند مانند همینگوی حال و هوای آدم‌های شرکت کننده در جنگ جهانی را در وداع با اسلحه بنویسد. هیچ تاریخ‌نویسی نمی‌تواند شور و حال و تفکر روشنفکری در ایران را مانند شاملو و شعرهایش به مردم هدیه دهد. هیچ تاریخ‌نگاری نمی‌تواند مانند کمال‌الملک جلال و جبروت کاخ‌های شاه‌های قاجار را در یک نقاشی به مردم نشان دهد. تبعیض نژادی و برده‌فروشی در آمریکا را هیچ تاریخ نویسی مثل هریت بیچر استو و کتاب کلبه‌ی عمو تم نمی تواند با این قدرت به مردم منتقل کند. هیچ تاریخ‌نگاری نمی‌تواند مانند هدایت و داستان توپ مرواری اساس تفکر خرافاتی یک قوم را در برابر دیدگان همه قرار دهد.
تمامی آثار هنری درخور در چهار گوشه‌ی جهان، از ادبیات و شعر و موسیقی تا مجسمه‌سازی و نقاشی، تنیده در تاریخ سرزمین خالقان خود هستند و می‌شود با مطالعه و دقیق شدن در آنها، تاریج گوشه گوشه‌ی جهان را با دقت و روانکاوی دقیق مورد بررسی قرار داد. می‌شود علل اوج و فرودها و فراز و نشیب‌های تاریخی را از لابه‌لای ورق‌های یک رمان خوب، یا یک بیت شعر درخشان، یا هارمونی رنگ‌های یک نقاشی، یا چیدمان یک پلان قوی یک فیلم، یا از وسط فریاد زخمی یک آوازخوان پیدا کرد.
به نظر من تنها چیز مانا در طول تاریخ، آثار هنری درخور است. هر چیز می‌تواند نابود شود و از بین برود و فراموش شود، اما هنر با هر مصیبت و بدبختی که سر راهش بوده، هنوز زنده است. هنوز فردوسی و شاهنامه با تمام مخالفت‌ها، روی طاقچه‌ی خانه‌ی هر ایرانی‌یی پیدا می‌شود. به نظرم هنر تنها چیزی‌ست که نابود نمی‌شود. به خاطر همین ارزش والاست که مردم یک سرزمین باید به هنر رو بیاورند و از هنر بیاموزند. باید کتاب بخوانند، تئاتر ببینند، سینما بروند، شعر بخوانند، موسیقی گوش کنند تا بتوانند به درک و شعور یک انسان قرن بیست و یکمی نزدیک شوند. و برای همین است که در طول تاریخ بیشترین فشارها بر روی هنرمندان راستین یک سرزمین وارد می‌شده و می‌شود تا نتوانند این پل ارتباطی قدرتمند را برای مردم بسازند.

پویان مقدسی